Z cyklu „Wokół 1918”, cz. 4

Adres

Pierwsze plakaty Polskiego Białego Krzyża

W latach 1918-1961, obok Polskiego Czerwonego Krzyża, istniała także inna duża organizacja pomocowa – Polski Biały Krzyż. Stowarzyszenie powstało w 1918 r. w Stanach Zjednoczonych z inicjatywy Heleny i Ignacego Paderewskich. Na początku 1919 r. działalność Polskiego Białego Krzyża zainicjowano również w Polsce. Początkowo Polski Biały Krzyż z siedzibą w Warszawie działał bez określonych podstaw prawnych, starając się za pośrednictwem różnego rodzaju apeli pozyskać pomoc dla żołnierzy armii polskiej. Dnia 23 lutego 1919 roku odbyło się zebranie organizacyjne PBK, a dzień później pierwsze posiedzenie, na którym ukonstytuował się Zarząd Polskiego Białego Krzyża z prezydentką Heleną Paderewską na czele. Od tego dnia zaczyna się prawidłowa praca organizacyjna Polskiego Białego Krzyża (Archiwum Akt Nowych, Archiwum Ignacego Jana Paderewskiego, sygn. 3865, Polski Biały Krzyż Sprawozdanie z działalności do dnia 1 lipca 1919 roku, s. 4).

W pierwszym statucie organizacji jako zadanie Towarzystwa Polskiego Białego Krzyża określono rozwinięcie, jako też świadome urządzenie akcji społecznej i filantropijnej, zmierzającej do niesienia ulgi, opieki i pomocy żołnierzom polskim oraz ofiarom wojny, a więc inwalidom, jeńcom itp. oraz ich rodzinom (Statut Towarzystwa Polskiego Białego Krzyża, Warszawa 1919, Biblioteka Narodowa, sygn. DŻS ID). Jednocześnie zadeklarowano brak przynależności partyjnej Towarzystwa. Symbolem organizacji był biały orzeł w koronie z białym krzyżem pośrodku umieszczony na czerwonej, ośmiobocznej tarczy. Oprócz pomocy żywnościowej oraz sanitarnej dla armii polskiej, działacze Polskiego Białego Krzyża tworzyli szpitale, domy rekonwalescenta czy gospody frontowe, pełniące rolę świetlic.

Jak dojadę?

Intensywny okres działalności instytucji przypada na czas wojny polsko-bolszewickiej. Polski Biały Krzyż powołał Wydział Propagandy, który łącznie ze Służbą Narodową Kobiet prowadził agitację za wstępowaniem do wojska, zbierał i rozdawał czasopisma. Wydział Prasowy Polskiego Białego Krzyża organizował liczne akcje propagandowe, nawoływano m.in. do kupowania pożyczki państwowej, zapisywania się do organizacji oraz wstępowania do Armii Ochotniczej. W celu spopularyzowania działalności, na zlecenie PBK powstawały plakaty, które następnie pojawiały się na murach wielu miast (E.J. Kryńska, Polski Biały Krzyż (1918-1961), Białystok 1997, s. 66).

Jednym z takich druków propagandowych jest plakat według rysunku Edmunda Bartłomiejczyka (1885-1950). Litografia przedstawia żołnierza w mundurze piechoty liniowej z czasów Królestwa Kongresowego i żołnierza piechoty z okresu wojny polsko-rosyjskiej. W zbiorach Muzeum Plakatu w Wilanowie znajduje się zarówno próbna odbitka z samym przedstawieniem obydwu żołnierzy (Pl.1235/1), jak i obraz uzupełniony o tekst Polski Biały Krzyż niesie oświatę żołnierzowi poprzez organizowanie świetlic bibliotek i początkowych szkół żołnierskich (Pl.32693/1). Plakat datowany jest na 1919 r.

Program towarzyszący wystawie Ryszard Kaja (1962-2019) "Polska"

Powstaniu tego druku towarzyszyły pewne kontrowersje, których odbicie znaleźć można w liście skarbniczki organizacji Aliny Karszo-Siedlewskiej do Heleny Paderewskiej z 7 maja 1919 r.:

Dziwny jakiś antagonizm wytwarza świeżo zorganizowany Czerwony Krzyż, który wszędzie upatruje w P. B. K. swojego konkurenta, wkraczającego w jego atrybucje. (…) linje demarkacyjne naszej działalności są jasne i zupełnie wyraźne. Na to otrzymałam odpowiedź, że najlepszym wyjściem byłoby zlanie się tych dwóch instytucji w jedną. Podobny projekt dowodzi tylko nieznajomości idei, zadań i celów P. B. K.

Wobec takich poglądów i tendencji warszawskich zwróciliśmy w Zarządzie Naczelnym uwagę na treść obrazu W. Kossaka, który ma służyć za plakat dla P. B. K. Obraz ten przedstawia rannego ułana, którego opatruje sanitarjuszka, czynność właściwie należąca do Czerwonego Krzyża. Jeżeli taki plakat będziemy używali jako plakat P. B. K., to zaraz krzykną, że wchodzimy w atrybucje Czerwonego Krzyża. Dlatego uznaliśmy w Zarządzie Naczelnym ten plakat za nieodpowiedni dla nas, i pogląd ten przedstawiamy Sz. Pani do rozważenia i ostatecznej decyzji.

Gdyby Kossak już rozpoczął pracę nad litografowaniem plakatu i roboty tej nie możnaby cofnąć, to po wprowadzeniu pewnych zmian, zamianie na plakat dla Czerwonego Krzyża, Zarząd Naczelny gotów ponieść koszty litografowania plakatu i takowy ofiarować Czerwonemu Krzyżowi.

Plakat zaś dla P. B. K. wolelibyśmy inny, i w tym celu mamy zamiar ogłosić konkurs wśród artystów, a do wykonania posłać do Paryża.

Taka jest nasza opinja, czy się Sz. Pani na nią godzi?

(Archiwum Akt Nowych, Archiwum Ignacego Jana Paderewskiego, sygn. 3948, s. 6-8)