O Muzeum

Jak dojadę?

I. Prolog

Inauguracja Muzeum Plakatu w Wilanowie miała miejsce w dniu 4.06.1968. Było to wydarzenie epokowe, bez precedensu nie tylko w historii polskiego muzealnictwa. Ceremonię uświetnił swoją obecnością ówczesny Minister Kultury i Sztuki Lucjan Motyka oraz wielu prominentów życia kulturalnego, w tym tłumnie przedstawiciele środowiska artystycznego.

Premierową wystawą była prezentacja dorobku twórczego przedwcześnie zmarłego Wojciecha Zamecznika (1923 - 1967). Jego interdyscyplinarne dzieło cenione było już wówczas za wysokie walory artystyczne, inwencję i pasję eksperymentatorską. Stanowiło kwintesencję idei polskiego modernizmu. Jako autor plakatów – gruntownie przepracował formułę polskiej szkoły plakatu. Śmiało i niezależnie wytyczał wolną od jej syndromu orientację.

Dodatkową atrakcję uroczystości stanowiło prawykonanie utworu Entree, eksperymentalnej kompozycji Zygmunta Krauzego, wykonane przez kwartet Warsztat Muzyczny.

Jak na czas siermiężnego PRL – u, był to bardzo awangardowy program, zainscenizowany w nowatorskiej konwencji.

Animatorem projektu MPW była kustosz Janina Fijałkowska (na stanowisku do 1990, potem prowadziła samodzielnie Ośrodek Badań nad Plakatem), historyk sztuki, pracownik Działu (wcześniej Sekcji) Plakatu w strukturze Muzeum Narodowego w Warszawie, wyodrębnionego w Galerii Sztuki Współczesnej obok Gabinetu Grafiki i Rysunków (status z lat 1961-1965), z prowizoryczną siedzibą w Wilanowie.

To dzięki jej determinacji, przy przychylności ówczesnego dyrektora MNW prof. Stanisława Lorentza i wsparciu merytorycznym dr Ireny Jakimowicz, podjęto systematyczne studia i prace badawcze nad tą dyscypliną. Stworzono od podstaw warsztat naukowy, sformułowano zasady konserwatorskie w konsultacji z Pracowniami Konserwacji Zabytków. Wskazano źródła akcesji, określono reguły inwentaryzacji i dokumentacji analogiczne do tych stosowanych w przypadku grafiki warsztatowej. W zakresie magazynowania kolekcji skorzystano z doświadczeń Stedelijk Museum w Amsterdamie. Plakat zaczął być traktowany równorzędnie z innymi obiektami graficznymi, a jego autorzy uzyskali nobilitujący status artystów - grafików projektowych.

Sprawdzianem przyjętej metodologii, a zarazem demonstracją potencjału tego przedsięwzięcia była monumentalna i pierwsza w historii polskiego muzealnictwa retrospektywna wystawa plakatu „Od Młodej Polski do naszych dni” (wernisaż - 13. 06. 1966 – kurator Janina Fijałkowska, współpraca Alicja Kalinowska). W jej ramach pokazano 468 dzieł, w tym kilkaset, które przetrwały pożogę wojenną (od 1963 w posiadaniu Działu Dokumentacji MNW) oraz prace ze zbiorów obcych sprowadzone na tę okoliczność z zagranicy (Lwów, Praga). Intencją wystawy była próba rekonstrukcji historii plakatu w Polsce na podstawie możliwie najbardziej reprezentatywnego zestawu dzieł i imponującego katalogu artystów. Ekspozycja ta, w oprawie plastycznej Wojciecha Zamecznika i Józefa Mroszczaka, towarzyszyła pierwszej edycji Międzynarodowego Biennale Plakatu, które równolegle odbywało się w Zachęcie. Wystawa unaoczniła szerokiej publiczności zmaterializowaną poniekąd wizję działalności przyszłego Muzeum. Metaforycznie, miała stanowić kamień węgielny samodzielnej instytucji, która od tej pory pracowałaby na rzecz rewaloryzacji sztuki ulicy. W przyjętych zamierzeniach ustanawiała jej świątynię i macierz.

Program towarzyszący wystawie Ryszard Kaja (1962-2019) "Polska"

III. In situ

Tak pojęta ideologia znalazła odzwierciedlenie w formie architektonicznej gmachu, a właściwie całego kompleksu budynków z wyraźnie określoną i dedykowaną funkcją. Został on zaprojektowany przez architektów: Jacka K. Cydzika i Barbarę Kossuth, z którymi współpracował konstruktor Adam Pulikowski. Projekt techniczny powstał już w połowie 1964; jego akceptacja miała miejsce pod koniec roku. Całość inwestycji rozłożona była na dwie fazy. Pierwszą zakończono 24. 05. 1968. W dniu 1. 06. przekazano do użytkowania główną galerię i część administracyjną. Drugą, późniejszą, która objęła budynek archiwum i pawilon gospodarczy, zamykające jednocześnie kompleks w spójną całość inwestycji, zakończono dopiero w 1974.

Jest to jedna z najbardziej reprezentatywnych realizacji polskiego modernizmu, nawiązująca do funkcjonalizmu okresu międzywojennego. Zaprojektowana zgodnie z jego pryncypiami, mocno akcentuje pierwszeństwo walorów użytkowych w minimalistycznym kostiumie architektonicznym. Jest to również bodajże pierwszy budynek w PRL-u wybudowany z przeznaczeniem na muzeum. Można także zaryzykować daleko idące stwierdzenie, że jego forma w jakimś sensie antycypuje zjawisko określane obecnie jako postmodernizm, gdyż tworzy syntezę materii i formy zabytkowej z nowoczesnymi rozwiązaniami technicznymi, czytelnymi chociażby w konstrukcji harmonijkowego dachu nad główną salą. Tego rodzaju formalny synkretyzm był w tym okresie pewną ekstrawagancją, niemniej oddawał charakter instytucji aspirującej do miana nowoczesnego muzeum, a zarazem para-instytutu wiedzy o zjawiskach dziejących się na pograniczach dziedzin sztuki współczesnej, z wiodącą rolą plakatu jako medium komunikacji w cywilizacji globalnej wioski.

Z reliktów przeszłości zachowano klasycyzującą fasadę dawnej królewskiej Ujeżdżalni z 2 poł. XIX w. przypisywaną Franciszkowi Marii Lanciemu. Działał on w Wilanowie w l.1845 -1855, gdy w pałacu rezydował August hr. Potocki, zlecający mu także inne prace w obrębie królewskiej rezydencji. Fronton podkreślający dawną funkcję budynku został inkorporowany w ścianę parawanową flankowaną pylonami. Portal urozmaicają dwa rumaki dłuta nieznanego bliżej Zalewskiego, idące stępa w dystyngowanej pozie.

Powierzchnia całkowita kompleksu wynosiła 1804 m kw. (kubatura 7219 m sześciennych); główna galeria odpowiednio ca. 800 m kw. (kubatura 4800 m sześciennych).

Do założenia włączono tzw. Psiarnię z atrakcyjnym detalem w postaci reliefowego fryzu oraz budynki dwóch Wozowni. Ich forma i cechy stylowe uprawomocniają atrybucję projektu Lanciemu.

Atrakcją muzeum była osobna sala kinowa wyposażona w profesjonalną kinową aparaturę do projekcji filmów 35 mm, a wiec już u zarania uwzględniono multimedialną formę popularyzacji sztuki. Niestety później w trakcie modernizacji gmachu została ona zlikwidowana.

W latach 1993-1994 adaptowano na potrzeby nowej galerii pomieszczenie gospodarcze. Stworzono w nim dwukondygnacyjną galerię ze świetlikiem w kształcie piramidy, przy zachowaniu powściągliwej estetyki elewacji zewnętrznej. Uzyskano dodatkową powierzchnię 300 m kw., sprzyjającą kameralnym pokazom. Ingerencja ta nie naruszyła integralności całości zespołu. Autorką tej koncepcji była architekt Ludwika Borawska, która konsultowała swoją wizję z projektantami pierwotnej wersji. W ramach tej metamorfozy, dla poprawienia komunikacji wewnętrznej zlikwidowano wewnętrzne podziały dziedzińca, w tym tzw. Wiatę, oparta na odwróconym trójkącie. Obie przestrzenie uzyskały wówczas jednorodny stelaż wystawowy ułatwiający montaż wystaw w systemie modularnym, użytkowany do dziś.

Przebudowa ta była wymuszona koniecznością przeniesienia Biennale, które po okresie bezdomności w l. 1990-1992, znalazło w MPW swój nowy dom, począwszy od szesnastej edycji (1994).

Strona opisowa 9

VIII. Aktywności

Muzeum prowadzi działalność edukacyjną i upowszechnieniową dla grup odbiorców, o różnych kompetencjach kulturowych. Regularnie wydaje publikacje z zakresu historii plakatu. Swoje wystawy anonsuje plakatami, zamawianymi u wybitnych polskich i obcych artystów. Poza tym, patronuje różnym projektom związanych z obecnością i funkcjonowaniem plakatu w przestrzeni publicznej. Inicjuje także dyskusje i konferencje na ten temat. Warto wspomnieć chociażby debatę środowiskową Polska szkoła plakatu (1988), z udziałem. M. in.: prof. Jana Białostockiego, dr Ireny Jakimowicz, prof. H. Tomaszewskiego, prof. Waldemara Świerzego, Franciszka Starowieyskiego i innych. Innym ważnym wydarzeniem było sympozjum Plakat współczesny i tworzenie nowych symboli (1998), z udziałem, m. in.: Seymoura Chwasta, Franka Foxa, Alaina Le Querneca, Uwe Loescha, Lanny’ego Sommese, Gianfranco Torri, Stanisława Wieczorka, Ryszarda Stanisławskiego i Doroty Folga-Januszewskiej.

Z tytułu swej pionierskiej działalności w 1983 Muzeum zostało wyróżnione medalem honorowym im. Ernsta Litfassa (projektant tradycyjnego słupa ogłoszeniowego), przyznawanym przez Fachverband Ausenwerbung w Dusseldorfie. Reminiscencję tego opatrzonego motywu w formie graficznej parafrazy wykorzystał Jarosław Jasiński tworząc logo Muzeum Plakatu w 1988. Znak ten funkcjonował jako atrybut MPW do 2013. Obecnie MPW występuje jako wyodrębniony podmiot: Muzeum Plakatu w systemie identyfikacji wizualnej MNW, w formie analogicznej do innych oddziałów.

W 1993 wystawa „Droga do Edo. Krajobrazy Japonii w XVIII i XIX wiecznym drzeworycie ukiyo-e” uzyskała nominację, a następnie zaszczytne wyróżnienie w konkursie na wydarzenie muzealne „Sybilla”. Projekt ten był wspólnym przedsięwzięciem MPW i MNW. Kojarzył sztukę i rzemiosło dawne ze współczesnym plakatem japońskim osnutym na tej tradycji.

Mariusz Knorowski