Historia Muzeum

Jak dojadę?

Agnieszka Morawińska

Muzeum Narodowe w Warszawie – obchodzące w 2012 roku swoją sto pięćdziesiątą rocznicę istnienia – to instytucja gromadząca, przechowująca i udostępniająca dorobek artystyczny pokoleń od starożytności po współczesność. Wielkie zbiory malarstwa, rysunku, grafiki, rzeźby i rzemiosła artystycznego, wyjątkowa kolekcja późnośredniowiecznej sztuki kościelnej, zbiory sztuki starożytnej i wybitny zespół zabytków z nubijskiej katedry Faras, ciągle niedoceniony zbiór Gabinetu Monet i Medali, kolekcja sztuki Dalekiego Wschodu, fotografii czy wzornictwa to tylko część przebogatych zasobów muzeum.

To, jak dzisiaj wygląda nasze muzeum jest wynikiem skomplikowanych okoliczności historycznych, w jakich przyszło działać jego twórcom i ich współpracownikom. Zaczątkiem muzeum nie były – jak w wielu innych krajach – zbiory zgromadzone przez królów, bo kolejne pożary, rozbiory Polski i wojny pozbawiły nas tego dziedzictwa. Zatem na początku nie było zbiorów i nie było siedziby, nie było również woli politycznej ze strony władz rosyjskich tworzenia Muzeum Narodowego w Warszawie, dlatego wykluwało się ono tak powoli.

Krótki okres prosperity Warszawy pomiędzy kongresem wiedeńskim a powstaniem listopadowym pozwolił na zrealizowanie części zamysłu Stanisława Augusta, ostatniego króla Polski. Stworzony wówczas Wydział Sztuk Pięknych Uniwersytetu Warszawskiego, z wykształconym w kręgu francuskiego klasycyzmu profesorem Antonim Brodowskim oraz programem konkursów sztuki i wystaw, spełniał kryteria akademii sztuki. Ten krótki czas rozkwitu jest poświadczony dziełami znajdującymi się w zbiorach Muzeum Narodowego, wśród których wybitną pozycję zajmuje niezmiernie interesujący obraz Wincentego Kasprzyckiego Wystawa Sztuk Pięknych w Uniwersytecie Warszawskim w 1828 roku. Obraz nawiązuje do manierystycznej tradycji malowanych galerii i gabinetów, ale jest zupełnie wyjątkowy w swej nieco naiwnej akuratności, pozwalającej zobaczyć i dowiedzieć się ze szczegółami, co wówczas malowano, jak urządzano wystawy, jak wieszano obrazy, jak wyglądali ich twórcy, jaka moda panowała w Warszawie, i jak publiczność zachowywała się na wystawie.

Adres

Zaledwie dwa lata później klęska powstania listopadowego spowodowała dalekosiężne i fatalne dla polskiej kultury skutki. Wielka Emigracja pozbawiła Królestwo całego twórczego pokolenia, zahamowany został rozwój, załamały się inicjatywy społeczne, instytucje i raczkujący polski przemysł. Likwidacja Uniwersytetu Warszawskiego z Wydziałem Sztuk Pięknych i wywiezienie do Rosji zbiorów artystycznych pozbawiły Warszawę form i struktur kształcenia młodzieży we wszystkich dziedzinach – nie tylko interesujących nas tutaj sztuk pięknych – i uczyniło z niej miasto prowincjonalne. Wymagało starań całego pokolenia, a na koniec talentu dyplomatycznego Aleksandra Wielopolskiego, by carska administracja Królestwa Polskiego przystała na uruchomienie na nowo i powołanie instytucji, których działanie było normą we wszystkich cywilizowanych stolicach, a także większych miastach europejskich.

W Warszawie – stolicy Królestwa Kongresowego pod panowaniem rosyjskim – prawie jednocześnie udało się urzeczywistnić dwa dalekosiężne przedsięwzięcia o wielkim znaczeniu dla polskiej kultury. W odstępie zaledwie dwóch lat powstały: Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych (1860) i Muzeum Sztuk Pięknych (1862), dwie instytucje stawiające sobie za cel opiekę nad sztuką i artystami, które miały przyjąć obowiązek podnoszenia kultury artystycznej w polskim społeczeństwie, kolekcjonowania, wystawiania i przechowywania dzieł sztuki. Towarzystwo Zachęty było inicjatywą obywatelską, utrzymywaną ze składek członkowskich i kierowaną przez zarząd złożony po połowie z artystów i miłośników sztuki, a rosyjski prezes z nadania władz taktownie pozostawiał kierowanie Towarzystwem polskiemu wiceprezesowi. Towarzystwo skupiało się na sztuce współczesnej. Muzeum Sztuk Pięknych pozostawało w gestii rządu, jego fundusze były przyznawane i wypłacane z kasy państwowej, rząd decydował również o przyznawanych bądź odbieranych siedzibach, sprawy programowe pozostawiono jednak w rękach polskich opiekunów zbiorów. Muzeum dążyło do zgromadzenia reprezentatywnej kolekcji ilustrującej historię sztuki europejskiej. Obydwie dopełniające się instytucje – zrodzone z pozytywistycznych idei działania na rzecz społeczeństwa i cierpliwego poszerzania zakresu wolności – różniły się charakterem, celami i formami aktywności, ale po wielu zakrętach historii to ich zbiory i dorobek przesądziły o dzisiejszym kształcie Muzeum Narodowego w Warszawie, które stało się spadkobiercą kolekcji Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych.

Program towarzyszący wystawie Ryszard Kaja (1962-2019) "Polska"

Okres honorowej dyrekcji Cypriana Lachnickiego w Muzeum Sztuk Pięknych był trudnym czasem nieustannej walki o zdobycie siedziby dla muzeum, czy to przez pozyskanie któregoś z gmachów istniejących, czy wybudowanie specjalnie zaprojektowanego budynku. Zbiory powiększały się stopniowo dzięki zakupom.

W 1898 roku liczyły pięćset sześćdziesiąt pięć obrazów, sto trzydzieści dziewięć fotografii, rysunków i rycin oraz dwanaście książek. Wówczas, wobec bierności władz państwowych, postanowiono przekazać zbiory miastu Warszawie, z warunkiem wzniesienia siedziby dla muzeum. Rok później udało się urządzić i otworzyć galerię malarstwa liczącą dwieście czterdzieści cztery obrazy w domu Neprosów przy Wierzbowej, której katalog ukazał się drukiem i był kilkakrotnie wznawiany,

ale sprawa stałej siedziby muzeum pozostawała nierozwiązana. W 1906 roku zmarł Lachnicki, pozostawiając Muzeum Sztuk Pięknych swoją kolekcję obrazów, rycin, rysunków i fotografii pod warunkiem, że w ciągu dwóch lat nastąpi decyzja władz o budowie gmachu. Sprawa muzeum powoli zyskiwała miejsce w opinii publicznej.

Po wypadkach 1905 roku zmienił się nastrój społeczny, powstały nowe inicjatywy, jak choćby założenie Szkoły Sztuk Pięknych w Warszawie, a w dyskusji prasowej z 1907 roku pojawiła się propozycja połączenia zbiorów Muzeum Sztuk Pięknych i zbiorów Zachęty, co wzmocniłoby narodowy charakter muzeum, dotąd w niewielkiej części poświęconego polskiej sztuce. Artykuły Zenona Przesmyckiego, Czesława Poznańskiego i Władysława Tatarkiewicza oraz nowy przewodnik Cicerone przybliżyły sprawy muzeum społeczeństwu. W 1912 roku kupiono plac przy Alejach Jerozolimskich, budząc nadzieję na realizację zamierzeń i odwołując się do społecznej ofiarności. Muzeum otrzymało kilka ważnych zapisów, nie tylko powiększających zbiory, ale także poszerzających ich zakres: zapisana przez Romana Szewczykowskiego kolekcja wyrobów ślusarskich, wspaniały zbiór monet i medali polskich zapisany przez Kazimierza Sobańskiego, imponująca i różnorodna kolekcja Leopolda Méyeta i wiele, wiele innych zmieniły charakter muzeum. W nowych zapisach pojawiły się dzieła rzemiosła artystycznego, rękopisy, książki oraz obrazy współczesnych artystów polskich.

Kolejny rozdział historii muzeum obfituje w wydarzenia i decyzje, które wiążą się z odzyskaniem przez Polskę niepodległości i wyzwoleniem wielkiej państwowotwórczej energii. Muzeum narodowe było jednym z nieodzownych elementów programu nowego państwa, dlatego Muzeum Sztuk Pięknych zostało w 1916 roku przekształcone w Muzeum Narodowe m.st. Warszawy, a w 1918 w Muzeum Narodowe. Zbiory przeniesiono do kamienicy przy ulicy Podwale 15, do odremontowanego, a następnie powiększonego, budynku. Warszawskie muzeum przejmowało zbiory rozmaitych instytucji, takich jak dawny ratusz, Kasa im. Mianowskiego, Uniwersytet Warszawski, Towarzystwo Opieki nas Zabytkami Przeszłości i coraz znaczniejsze zapisy osób prywatnych. Powoli stawało się skarbnicą narodową, do której kierowano pamiątki i dobra kultury. W tym czasie nastąpił też mariaż Muzeum Narodowego i Muzeum Wojska, które zostało powołane jako Dział Wojskowy Muzeum Narodowego w Warszawie, pod wspólną dyrekcją Bronisława Gembarzewskiego.

Po wielu przymiarkach do rozmaitych gmachów, lokalizacji i koncepcji, 31 grudnia 1923 roku zapadła decyzja budowy gmachu muzeum na działce przy Alejach Jerozolimskich. Proces opracowywania programu i wyłaniania projektu gmachu okazał się niezmiernie trudny, ale ostatecznie wybrano do realizacji projekt Tadeusza Tołwińskiego, który zakładał budowę związanych ze sobą pawilonów: czterech prostopadłych do ulicy i trzech łączących je równoległe w głębi, pozostawiających przednie dziedzińce pomiędzy pawilonami. Prace uległy znacznemu przyspieszeniu: w 1927 roku rozpoczęła się budowa, w 1931 gotowe były dwa pawilony, w 1936 dyrektorem Muzeum Narodowego w Warszawie został Stanisław Lorentz, a w 1938 roku nastąpiło uroczyste otwarcie Muzeum Narodowego w Warszawie. Powstał profesjonalny program i schemat organizacyjny zbiorów podzielonych na historyczne zespoły, nad którymi opiekę powierzono wybitnym uczonym, dokonywano świadomych zakupów uzupełniających kolekcję, stworzono stałą ekspozycję zbiorów muzeum w specjalnie dla nich zakomponowanych wnętrzach i zaprezentowano pierwszą wystawę monograficzną Aleksandra Gierymskiego oraz wystawę Malarze martwej natury, poświęconą malarstwu europejskiemu w polskich zbiorach, której naukowe i informacyjne znaczenie wykraczało poza kraj. Taki wybór tematów pierwszych ekspozycji (obok wystawy Warszawa wczoraj, dziś i jutro, odpowiadającej aktualnej polityce wizjonerskiego prezydenta miasta Stefana Starzyńskiego) wydaje się bardzo znamienny dla momentu historycznego i tego pokolenia twórców muzeum. Białe ściany nowych galerii i luźno, w jednym rzędzie wieszane obrazy to deklaracja nowoczesności, podobnie jak wybór tematów wystaw: nie malarstwo historyczne, nie gęsty od retoryki wiek XIX, ale Aleksander Gierymski, artysta, którego twórczość miała charakter eksperymentalny w zakresie użycia środków malarskich dla oddania zjawisk koloru i światła, posługiwania się fotografią, szukania skrajnych momentów: rozsłonecznionego, upalnego południa, zmierzchu czy nocy. Realistyczna, skupiona na repertuarze malarskich zabiegów sztuka Gierymskiego była inspirująca dla artystów poszukujących formy i przeciwników anegdoty w obrazach. Koloryści wykształceni w kręgu Pankiewicza – przedstawiciele jednego z dominujących kierunków nowego malarstwa w latach trzydziestych – uznali właśnie martwą naturę za prawdziwie malarski temat, pozwalający skupić się na samej sztuce malowania. W twórczości takich artystów jak Zygmunt Waliszewski, Jan Cybis, Hanna Rudzka-Cybisowa, Józef Czapski – tak dobrze reprezentowanej w zbiorach muzeum – martwa natura zajmuje ważne miejsce. W artystycznej geografii przedwojennej Warszawy to Zachęta ze swoją historyczna galerią, związanymi z nią malarzami i z Bitwą pod Grunwaldem w Sali Matejkowskiej była ostoją tradycjonalizmu, a Muzeum Narodowe w kształcie, jaki uzyskało w ostatnim roku II Rzeczypospolitej, było instytucją nowoczesną, która w ostatnim roku przed wojną osiągnęła swój stan równowagi, do jakiego już nigdy nie było jej dane powrócić.